Wat is pneumokokkenziekte?
Overdracht
Wie loopt er risico op pneumokokkenziekte?
Welke soorten ziekten worden veroorzaakt door de pneumokok?
Complicaties van pneumokokkeninfectie
Diagnose
Behandeling
Preventie van pneumokokkenziekten

Wat is pneumokokkenziekte?
De ziekte wordt veroorzaakt door de bacterie Streptococcus pneumoniae, ook wel de pneumokok genoemd. Het is wereldwijd een van de hoofdoorzaken van ziekte en sterfte. Het treft met name heel jonge kinderen, ouderen, mensen zonder milt of met een niet-functionerende milt en mensen met een verzwakt immuunsysteem. Pneumokokkenpneumonie is een ernstige en wijdverspreide ziekte die fataal kan zijn. De ziekte kan moeilijk worden gediagnosticeerd en behandeld, vooral sinds er antibioticaresistentie ontstaat. De pneumokok veroorzaakt ook regelmatig septikemie (bloedvergiftiging) en bacteriële meningitis (hersenvliesontsteking).

Streptococcus pneumoniae is een normale bewoner van de bovenste luchtwegen, ook bij gezonde personen.

De pneumokokkenbacterie wordt omgeven door een kapsel dat bestaat uit een laag suikers (polysacchariden). Er zijn veel verschillende typen pneumokokken, waarvan er minstens 90 zijn vastgesteld. Door het verschil in het soort suikers in de kapsels kunnen wij pneumokokken indelen in verschillende stammen of serotypen.

Het merendeel van de ernstige pneumokokkeninfecties wordt veroorzaakt door 23 van de 90 verschillende serotypen.

NAAR BOVEN

Overdracht
De bovenste luchtwegen van kinderen en volwassenen kunnen woonplaats zijn van ziekmakende pneumokokken, en dit kan lange tijd aanhouden. Overdracht vindt plaats via de verspreiding van druppeltjes die worden uitgehoest of uitgeademd door besmette personen of dragers. Nauw contact (dat wil zeggen binnen een tot twee meter) werkt overdracht dan ook in de hand.

Overdracht vindt doorgaans plaats binnen gezinnen en tussen kinderen op school, met name jonge kinderen. Besmetting gaat vaak gepaard met symptomen van virale infecties van de bovenste luchtwegen, zoals verkoudheid en griep. Epidemieën van pneumokokkenpneumonie kunnen zich voordoen in ziekenhuizen of op plekken waar mensen dicht op elkaar wonen, zoals opvangcentra voor daklozen.

De meeste gevallen van pneumokokkeninfectie komen voor bij personen die al asymptomatisch (zonder symptomen) drager zijn van de ziekte. De ziekte ontwikkelt zich als de pneumokokken zich buiten de bovenste luchtwegen verspreiden.

Plaatselijke besmetting vanuit de bovenste luchtwegen kan leiden tot:
• faryngitis (ontsteking van de pharynx)
• otitis media (middenoorontsteking)
• sinusitis

Het binnendringen van pneumokokken in de alveolaire (kleine) ruimten in de longen kan leiden tot:
• pneumokokkenpneumonie

Verspreiding van de infectie naar omliggend weefsel kan verder leiden tot:
• pleuritis
• etter-ophoping in de long - empyeem
• pericarditis (ontsteking van het hartzakje)

Als de pneumokokken in de bloedbaan komen kan dit leiden tot:
• sepsis (bloedvergiftiging)
• infectie op andere plaatsen zoals de meninges (hersen- en ruggenmergvliezen), gewrichten of hartkleppen

NAAR BOVEN

Wie loopt er risico op pneumokokkenziekte?
De volgende risicofactoren kunnen leiden tot een pneumokokkeninfectie die vaker voorkomt en/of gevaarlijker is:

• Asplenie (afwezigheid van de milt) of ernstig disfunctioneren van de milt. De milt speelt een cruciale rol in de bescherming tegen infectie, aangezien wordt aangenomen dat de milt de voornaamste plek is waar het bloed wordt gezuiverd van pneumokokken. Personen die geen milt meer hebben vanwege een ongeluk of een ziekte en personen wiens milt niet functioneert, lopen een hoog risico op een ernstige infectie. 
• Personen met sikkelcelziekte en coeliakie (glutenintolerantie).
• Chronisch nierfalen of nefrotisch syndroom (een syndroom waarbij men eiwit verliest via de urine). 
• Immunodeficiëntie of immunosuppressie ten gevolge van ziekte of behandeling, inclusief hiv-infectie in alle stadia. 
• Chronische hartziekte. 
• Chronische longziekte. 
• Chronische leverziekte inclusief cirrose. 
• Diabetes. 
• Cochleaire implantaten. 
• Leeftijd - ouderen en zeer jonge mensen lopen het meeste risico.

NAAR BOVEN

Welke soorten ziekten worden veroorzaakt door de pneumokok?

Longontsteking
Longontsteking is een belangrijke doodsoorzaak in Europa en pneumokokkenpneumonie is het meest voorkomende type pneumonie. Kenmerkende symptomen zijn een plotselinge aanval van hoge koorts (>39° C), spierstijfheid (rillingen), hoesten en slijmproductie. Al deze symptomen kunnen bij ouderen echter minimaal of zelfs helemaal niet aanwezig zijn. De ziekte kan niet snel of gemakkelijk worden gediagnosticeerd.

Sepsis
De pneumokok kan in het bloed terechtkomen (septikemie) en vanuit hier kan het organisme het centrale zenuwstelsel, de hartkleppen, botten of gewrichten aantasten. De bacteriëmie kan zich ontwikkelen tot septikemie (snelle vermeerdering van de infectiekiemen in het bloed) als de afweermechanismen van het bloed zijn overmeesterd.

Meningitis
Dit betreft een bacteriële meningitis veroorzaakt door de pneumokokkenbacterie. Deze komt vaker voor op zeer jonge leeftijd (onder de 1 jaar) en bij ouderen.

Complicaties van pneumokokkeninfectie
Septikemie komt vaker voor bij ouderen en heeft een hoog sterftecijfer. Het sterftepercentage gerelateerd aan septikemische pneumonie is de afgelopen 40 jaar gelijk gebleven (25%) ondanks de vooruitgang in medische behandeling en de introductie van antibiotica. Patiënten die een splenectomie (verwijdering van de milt) hebben ondergaan, lopen met name risico op sepsis. Bij deze patiënten begint de ziekte zeer abrupt en sterft men binnen 12 tot 18 uur.
Meningitis ten gevolge van pneumokokken kan aanzienlijke complicaties veroorzaken bij patiënten die de ziekte overleven. Langdurige neurologische complicaties zoals gehoorstoornissen, mentale handicaps en attaques komen veelvuldig voor.

NAAR BOVEN

Diagnose
De diagnose is vaak erg moeilijk te stellen vanwege het feit dat veel personen, met name ouderen, geen klassieke symptomen vertonen. Hierdoor kan de diagnose uitsluitend worden bevestigd door identificatie van het organisme in het bloed, de cerebrospinale vloeistof of pleurale (long)vloeistof.

NAAR BOVEN

Behandeling
Behandeling met antibiotica (in dit geval wordt gekozen voor penicilline) kan effectief zijn, maar het verschijnen van stammen van de organismen die resistent zijn tegen penicilline heeft de behandeling verder bemoeilijkt. Sommige patiënten hoeven niet in het ziekenhuis te worden opgenomen, maar hebben bedrust nodig, voldoende vloeistof en antibiotica. Het is mogelijk dat patiënten die longontsteking hebben gehad, niet hun eerdere niveau van onafhankelijkheid of kwaliteit van leven terugkrijgen. Ze moeten misschien in een verpleeghuis worden opgenomen of langer in het ziekenhuis verblijven.

NAAR BOVEN

NAAR BOVEN

Laatst bijgewerkt: juni 2009